Maciej Formanowicz, Marek Adamowicz, Tomasz Wiktorski

Polska należy do ścisłego grona liderów produkcji meblarskiej. We wszystkich głównych statystykach dotyczących światowego handlu meblami polska branża meblarska zajmuje czołowe miejsca. Jesteśmy trzecim głównym dostawcą mebli na rynek europejski (rys. 1) i czwartym eksporterem mebli na świecie (rys. 2). Pod względem salda handlowego w obrotach międzynarodowych polska branża meblarska ustępuje jedynie branży chińskiej i włoskiej (rys. 3).

Na obecną pozycję branży pracowało wielu przedsiębiorców, zarówno z firm dużych, z kapitałem zagranicznym, jak i średnich oraz małych firm założonych głównie na bazie kapitału polskiego – bardzo często firm rodzinnych. Wartość produkcji i eksportu polskich mebli została podwojona w okresie ostatnich 5 lat, a rozpatrując okres od 1989 roku eksport mebli liczony w dolarach wzrósł o około 4300%! Znaczenie branży meblarskiej dla polskiej gospodarki wyraźnie obrazuje fakt, iż udział wartości produkcji sprzedanej w tworzeniu PKB jest w Polsce ponad dwukrotnie większy niż średnia dla krajów UE. Udział ten na przestrzeni lat 2003-2006 wzrósł z 1,9% do 2,1 %, przy wartości średniej dla krajów UE utrzymującej się na poziomie 0,9%. Eksport mebli jest niezwykle ważny z punktu widzenia obrotów w handlu międzynarodowym, ponieważ corocznie generuje wysokie dodatnie saldo – za rok 2006 wyniosło ono blisko 16,5 mld zł. Polska branża meblarska to również ważny pracodawca, zatrudniający ponad 110 tyś osób. W okresie od 2000 do 2006 roku w branży meblarskiej znalazło zatrudnienie  co najmniej 25 tyś osób, co stanowiło przyrost o 32% ogólnego zatrudnienia w tej gałęzi przemysłu.

Sytuację w branży meblarskiej najczęściej analizuje się w kontekście innych branż pokrewnych tj. branży drzewnej (w tym: tartacznictwa, produkcji płyt drewnopochodnych, opakowań drewnianych, stolarki budowlanej, galanterii drzewnej, itp.) oraz  branży papierniczej. Przy takich analizach należy zwrócić uwagę, że udział produkcji sprzedanej branży meblarskiej w całym przemyśle wykorzystującym do przerobu drewno stanowi 42%, w odniesieniu do zatrudnienia jest to 50% udział, a w wartości eksportu udział ten stanowi 53%. Rozwój branży i kształtowanie się jej głównych wskaźników przedstawiono na rysunku 4.
 

Osiągnięcie przez polski przemysł meblarski tak dobrych wyników było możliwe między innymi dzięki kilku następującym czynnikom, a mianowicie:

* Inwestycjom zagranicznym i transferowi know-how w zakresie technologii i marketingu;
* Korzystnej relacji kosztów produkcji;
* Tradycjom meblarskim – dostępności kadry;
* Korzystnej lokalizacji bazy surowcowej;
* Lokalizacji geograficznej Polski.

Szczególny wpływ na decyzje o lokowaniu inwestycji zagranicznych w Polsce miała korzystna relacja kosztów robocizny do surowców. Dynamiczne wejście na zachodnie rynki umożliwiała polskim producentom mebli w szczególności przewaga kosztowo-cenowa. Porównując aktualną strukturę kosztów produkcji mebli w Polsce (rys. 6) i krajach „starej 15” (rys. 5) wyraźnie zaznaczają się różnice w udziale poszczególnych kosztów. Ze względu na różnice w standardach sprawozdawczości z przedstawionych danych nie wszystkie pozycje można porównać bezpośrednio. Wyraźnie zaznaczają się różnice w kilku pozycjach, a mianowicie:

* w przypadku Polski większy udział kosztów związanych z materiałami i energią
* w przypadku UE większy udział kosztów związanych z wynagrodzeniami i usługami obcymi.

W obydwu przypadkach marża brutto ustalona została na podobnym poziomie.

Udział wynagrodzeń w strukturze kosztów polskiej branży meblarskiej zwiększył się od momentu wejścia do Unii Europejskiej o kilka procent i należy się spodziewać, że będzie dążył do unijnej średniej. Trzeba jednak mieć na uwadze fakt, że pomimo iż wynagrodzenia w krajach Europy Zachodniej rosną wolniej niż w nowych krajach członkowskich, to uwzględniając efekt bazy, chociaż mamy większą dynamikę wzrostu wynagrodzeń w cenach bieżących, to jednak występuje dalsze pogłębianie się różnic. Dlatego też poziom kosztów materiałowych będzie odgrywał decydującą rolę dla utrzymania konkurencyjnej pozycji polskiego przemysłu meblarskiego.

Analizując okres ostatnich dwóch lat można zaobserwować ciągły wzrost cen na polskim rynku większości głównych surowców do produkcji mebli, a mianowicie:

* drewna od 25 do 30%
* płyt wiórowych surowych i laminowanych od 15 do 30%

W Polsce w ostatnim dziesięcioleciu, to właśnie ceny drewna i materiałów drewnopochodnych podlegały gwałtownym, znacznym wahaniom. Uwzględniając proeksportowe nastawienie branży i niekorzystne zjawiska kursowe, brak możliwości planowania kosztów w dłuższej perspektywie przyczynił się do upadku wielu firm. Tym bardziej, że umowy na dostawy drewna, z którego korzystają również przedsiębiorstwa meblarskie, były zawierane na krótkie, kwartalne okresy. Import drewna lub płyt drewnopochodnych jest rozwiązaniem tylko częściowym ze względu na wysokie koszty transportu tych materiałów. Opłacalność takich działań ma miejsce, wtedy gdy odległość pomiędzy dostawcą a odbiorcą nie przekracza około 300 km. Oczywiście im wyższe ceny drewna, tym import bardziej opłacalny. Najczęściej jednak firmy albo importują przygotowane za granicą półfabrykaty, lub przenoszą produkcję do sąsiednich krajów.
Do wzrostu kosztów wytwarzania mebli przyczynia się również wzrost kosztów zakupów  innych materiałów, takich jak choćby stal i inne metale, których koniunktura kształtowana jest przez globalny rynek.

W obecnej sytuacji polski przemysł meblarski musi podejmować wszelkie działania do zwiększania wydajności produkcji i obniżania kosztów. O intensywności tych działań świadczy wysoki wskaźnik nakładów inwestycyjnych, który w pierwszym półroczu 2007 r. wyniósł 4,7%. Dla utrzymania swej konkurencyjnej pozycji polska branża meblarska podejmuje działania zarówno w sferze inwestowania w nowoczesne technologie, systemy zarządzania, ale również podejmuje działania lobbingowe na rzecz stabilizacji rynku drewna i materiałów drewnopochodnych. Wysoka konkurencyjność polskiego przemysłu meblarskiego leży w interesie wszystkich przedsiębiorstw z łańcucha dostaw, a mianowicie: producentów płyt drewnopochodnych, tartaków, jak również Gospodarstwa Państwowego Lasy Państwowe. 
 

Wieloletnie kontakty handlowe oraz wstąpienie Polski do Unii Europejskiej przyczyniły się do zwiększenia zaufania zagranicznych odbiorców do polskich producentów. Korzystna relacja cenowo-jakościowa polskich mebli pozwoliła na zdobycie zagranicznych rynków. Utrzymanie tej pozycji leży w interesie polskiej gospodarki jako całości, ale szczególnie w interesie  przedsiębiorstw całej branży drzewnej. Przed polskim przemysłem meblarskim stoi szereg szans dla pomyślnego rozwoju, ale też i zagrożeń, które mogą zniweczyć wysiłek blisko dwóch dekad pracy nad zdobywaniem rynków zagranicznych.
Jako niektóre z szans można wymienić:

* zwiększenie popytu krajowego związane ze wzrostem wynagrodzeń;
* poprawa wydajności pracy;
* wzrost innowacyjności we wzornictwie, technice wytwarzania i stosowanych materiałach;
* rozwój współpracy pomiędzy samymi producentami mebli oraz z branżami kooperującymi;.
* promocja silnych marek  polskich mebli w kraju i za granicą;
* wzrost konkurencyjności dzięki wzrostowi jakości i produktywności.

Natomiast wśród zagrożeń należy wymienić następujące czynniki:

* globalna konkurencja i słabnąca pozycja konkurencyjna wobec tańszych produktów spoza Unii Europejskiej, a także produkowanych na terenie Unii;
* wysoki koszt kapitału na innowacje i inwestycje;
* emigracja pracowników i rosnące koszty wynagrodzeń;
* koncentracja producentów płyt drewnopochodnych oraz dostaw drewna;
* niekorzystna polityka sprzedaży drewna przez Lasy Państwowe;
* niedobory surowców na rynku i wysokie koszty transportu materiałów;
* silnie skoncentrowane organizacje dystrybutorów mebli;
* niekorzystne wahania kursowe.

 W obecnej sytuacji ciągłego niedoboru drewna na polskim rynku należy poważnie przeanalizować możliwości alternatywnych źródeł pozyskania tego surowca. Można tu wymienić następujące źródła:

- import drewna z krajów sąsiednich (głównie ze wschodu), a także z Afryki, Azji lub Ameryki Południowej;
- wykorzystanie drewna poużytkowego; 

- rozwój plantacji drzew szybko rosnących (wierzby energetycznej i topoli oraz mrozoodporne odmiany szybko rosnących roślin takich jak np. bambusy i in.). 
 Import drewna do Polski napotyka jednak na dwie podstawowe bariery, a mianowicie: wysokie cła wywozowe związane z eksportem drewna okrągłego oraz ostre przepisy fitosanitarne. O ile cena surowca drzewnego wraz z transportem może być atrakcyjna, to wysokie cła wywozowe w większości krajów posiadających zasoby leśne powodują, że opłacalność przedsięwzięcia szybko maleje. Ocenia się, że sumaryczna ilość drewna okrągłego importowanego do Polski wynosi w skali roku około 2 mln. m3. Jednak na całym świecie panuje obecnie tendencja do zaostrzania przepisów odnośnie wywozu surowców naturalnych, w tym także drewna okrągłego.

W ostatnich dwóch dekadach kraje azjatyckie, w szczególności Malezja i Wietnam rozwinęły plantacje kauczukowca. Cykl produkcyjny plantacji tego surowca trwa około 20 lat, co w efekcie, oprócz podstawowego produktu jakim jest kauczuk, przynosi znaczące ilości drewna. Ponieważ eksport surowego drewna, jak wspomniano wyżej, jest bardzo ograniczony to w efekcie w krajach tych rozwija się coraz szybciej przemysł drzewny, w tym meblarski, produkujący tanie meble z egzotycznego drewna litego. Produkcja taka stanowić może w najbliższych latach poważną konkurencję dla produktów polskiej branży meblarskiej, co widać coraz wyraźniej po aktywności producentów z tamtych rejonów świata na imprezach targowych w Europie.

Oprócz ograniczeń natury kosztowej import drewna z Azji jest skutecznie ograniczany przez ogromny potencjał popytowy rynku chińskiego. Chiny skupują obecnie duże ilości drewna z całej Azji oraz Afryki. O ile jeszcze 10 lat temu głównym odbiorcą drewna z Afryki były kraje europejskie, to obecnie dominującym odbiorcą są Chiny.

Duże zasoby leśne znajdują się również w Ameryce Południowej, w krajach takich jak np. Brazylia. Są to kraje o stosunkowo stabilnej sytuacji politycznej i gospodarczej. W przewidywaniach to właśnie kraje Ameryki Południowej brane są pod uwagę jako alternatywne źródło zaopatrzenia w drewno dla Europy. Należy przy tym podkreślić, że eksportowi do Europy będą podlegały głównie tarcica, półfabrykaty drewniane i inne elementy przetworzone. Przy ograniczonych zasobach drewna w kraju i rosnących jego cenach polski przemysł meblarski będzie zmuszony skorzystać z kooperacji z firmami z Azji i Ameryki Południowej. Może to skutecznie zahamować rozwój branży drzewnej w Polsce, a w szczególności tartacznictwa.

Zupełnie zaniedbanym w Polsce zagadnieniem jest wykorzystanie drewna poużytkowego, w skład którego wchodzą: zużyte meble, drewno z rozbiórek (stolarka budowlana, więźba dachowa, itp.). Szacowana przez ITD łączna miąższość drewna poużytkowego to  nawet poziom 5 mln m3 rocznie [Ratajczak, Szostak 2003]. Drewno poużytkowe może być wykorzystane powtórnie do produkcji płyt drewnopochodnych lub na cele energetyczne. Ze względu na duże rozproszenie tego materiału,  jak również jego różnorodność oraz zanieczyszczenie chemią i metalami, problemem staje się proces organizacji składowisk i sortowni tych materiałów . Organizacja ogólnopolskiej sieci zbierania i sortowania drewna poużytkowego wymagałaby dużych nakładów finansowych i bez udziału Państwa byłaby bardzo trudna do przeprowadzenia. Możliwość funkcjonowania takiego systemu potwierdzają Niemcy, którzy z powodzeniem prowadzą odzysk drewna i jego powtórne wykorzystanie.

W warunkach polskich możliwym źródłem pozyskania dodatkowych ilości surowca drzewnego do produkcji tworzyw drzewnych, a także do celów energetycznych są plantacje roślin szybko rosnących. Szczególną przydatnością odznaczają się tu tzw. wierzby energetyczne oraz niektóre rośliny jednoroczne, a także topole. Przy zastosowaniu odpowiednich uregulowań prawnych i promocji tej idei wśród rolników byłoby to dość łatwe i szybkie źródło pozyskiwania czystego surowca drzewnego.

Produkcja biomasy na plantacjach i organizacja systemu przerobu drewna poużytkowego wymaga jednak znacznych nakładów finansowych. Realizacja ww. przedsięwzięć przyczyniających się istotnie do ochrony środowiska naturalnego mogłaby być w dużym stopniu współfinansowana z funduszy Unii Europejskiej, np. z Programu Operacyjnego Infrastruktura i Środowisko.
 Analizując działania podejmowane przez polską branżę meblarską, można stwierdzić, że producenci są świadomi stojących przed nimi szans i odważnie, z pełną determinacją podejmują działania we wszystkich przedstawionych powyżej obszarach. Dużo trudniejsza sytuacja jest w przypadku zagrożeń, które w dużej mierze są niezależne od przedsiębiorców. Przeciwdziałanie negatywnym skutkom przedstawionych wyżej czynników możliwe jest jedynie przy szerokiej współpracy całej branży meblarskiej i branż kooperujących, władz centralnych oraz coraz częściej samorządów lokalnych.
 
Wnioski

W świetle przedstawionych faktów dotyczących roli branży meblarskiej dla polskiej gospodarki oraz zagadnień kosztowych produkcji mebli należy stwierdzić:

1. Koszty materiałów do produkcji mebli odgrywają obecnie najważniejszą rolę w kształtowaniu ceny końcowej produktu. Udział tych kosztów jest zdecydowanie wyższy dla branży meblarskiej w Polsce niż w krajach Europy Zachodniej. Rosnące ceny materiałów oraz kosztów wynagrodzeń poważnie obniżają pozycję konkurencyjną polskiej branży meblarskiej.
2. Pomimo wysiłków podejmowanych przez producentów mebli w postaci nakładów finansowych na inwestycje i innowacje oraz działań marketingowych i lobbingowych pozycja konkurencyjna polskiego przemysłu meblarskiego obniża się.
3. Ważne jest wypracowanie wspólnego stanowiska i przekonania całej branży meblarskiej, branż kooperujących oraz władz centralnych o konieczności przeciwdziałania negatywnym czynnikom ekonomicznym mającym wypływ na kondycję branży meblarskiej w Polsce.
4. W odniesieniu do rynku drewna ważne jest ustalenie zasad stabilnego zaopatrywania przedsiębiorców w surowiec drzewny.
5. Utrzymujący się deficyt drewna na rynku i wzrost jego cen prowadzić będzie do rozwoju kooperacji przemysłu meblarskiego z zagranicą, co może mieć wpływ na ograniczenie   rozwoju przemysłu przetwórstwa drewna w Polsce.
6. Alternatywą pozyskania surowca drzewnego do produkcji tworzyw drzewnych mogą być: odzysk drewna poużytkowego oraz produkcja biomasy na plantacjach – np. wierzby energetycznej, topoli.

 

1.Szostak A., Ratajczak E., 2003: Zasoby drewna poużytkowego jako alternatywnego źródła surowca drzewnego. ITD.
2.Główny Urząd Statystyczny. 2007: Nakłady i wyniki przemysłu. I-V

3.De Turck B., Kimtsaris P. 2006. The European Furniture Industry. Draft Strategy. UEA. Brussel.
4.Opracowania własne OIGPM

Artykuł opublikowany w materiałach konferencyjnych: Rynek drewna w drodze ku stabilizacji. ITD Poznań, grudzień 2007.